است ، دو بهشت است . تعبير قرآن اين است : كسانى كه از مقام پروردگار بترسند . تعبير اين نيست : كسانى كه از پروردگار بترسند . « از پروردگار بترسند » يك معناى اعمّى است . از چه چيز پروردگار بترسند ؟ كسانى كه از عقاب پروردگار هم مىترسند باز از پروردگار مىترسند ، اما « كسانى كه از مقام پروردگار بترسند » ( مقام يعنى جايگاه ، مرتبه ) معنى ديگرى دارد و در آن ، مفهوم معرفت خوابيده است . كسانى كه خدا را مىشناسند و مرتبهء الوهيّت را درك مىكنند و چون مرتبهء الوهيّت را درك مىكنند در آنجا احساس عظمت مىكنند و در غير پروردگار ( از خود و هرچه هست ، ماسواى پروردگار ) احساس حقارت مىكنند ؛ در واقع كسانى كه به عظمت الهى پىمىبرند و خشيت و خوف آن عظمت ، هيبت الهى در دل آنها جا دارد ، براى اينها دو بهشت است . ولى قرآن هيچ توضيح نمىدهد كه آن دو بهشت چگونه دو بهشتى است . مفسرين در بارهء اين دو بهشت احتمالاتى داده‌اند كه شايد از همهء آنها معقولتر اين است كه بهشتى روحانى و بهشتى جسمانى . بهشت جسمانى يعنى بهشتى كه اولًا جسم است مانند همين دنيا ، البته با اين تفاوت كه جسم آن جهان با جسم اين جهان متفاوت است . اين مطلب را امروز مخصوصاً بايد توضيح بدهيم . معاد روحانى از جمله ضروريات دين مقدس اسلام و از ضروريات قرآن اين است كه معاد ، جسمانى است . يعنى چه معاد جسمانى است ؟ كسانى كه قائل به معاد هستند دو گروهند : بعضى معاد را صرفاً روحانى مىدانند ، يعنى معتقدند كه انسان بعد از اينكه مىميرد روحش باقى است و جسمش فانى مىشود و روحش هم كه باقى است به معنى اين است كه جوهر روح انسان همان قدرت عقل انسان و علم انسان است . آن جوهر عقلى علمى در انسان باقى مىماند و تا ابد هم همان باقى است و اگر انسان در اين دنيا داراى علم و معرفت و فضائلى باشد اين علم و معرفت و فضائل در روح او هستند و همينها سبب سعادت او در عالم ديگرند الىالابد ؛ و برعكس اگر روح انسان در اين دنيا پر از جهل باشد ، آن هم جهل مركّب ، و پر از عناد باشد و پر از صفات رذيلهء روحى باشد ، بعد از اينكه از اين دنيا رفت ، در آن دنيا براى هميشه معذب است به همين عذابهاى روحانى . در اين دنيا هم ما نعيم روحانى داريم و